Latex.

Latex is een natuurlijk materiaal dat al duizenden jaren gebruikt wordt. Oorspronkelijk werd het gewonnen uit bomen in Zuid-Amerika, maar ook vandaag de dag speelt latex nog steeds een rol in verschillende producten en toepassingen.

Wat is latex precies?

Latex is een dikke, melkwitte vloeistof die uit bepaalde planten wordt gewonnen. Het bekendst is de Braziliaanse rubberboom (Hevea brasiliensis), maar ook andere planten zoals de Castilla elastica produceren latex. Deze vloeistof is eigenlijk een emulsie: een mengsel van water en rubberdeeltjes, samen met eiwitten en andere natuurlijke stoffen.

De onbewerkte vorm van latex is een soort natuurrubber. Het is nog zacht en flexibel, maar nog niet geschikt voor duurzaam gebruik. Pas na een chemische bewerking — zoals vulkanisatie — krijgt het de eigenschappen die we kennen van rubberen producten.

Hoe wordt natuurlijke latex gewonnen?

Het winnen van latex gebeurt door de bast van de rubberboom in te kerven met een mes, meestal onder een hoek van 30 graden. Hierbij wordt het cambium net aangetast, waardoor het sap begint te stromen. Met een klein gootje en een opvangbakje wordt de latex opgevangen, vaak in aluminium potjes. Na verloop van tijd verzamelen tappers de latex in grotere emmers.

Deze methode wordt al eeuwenlang toegepast. In Mexico werd 3000 jaar geleden al latex gebruikt, onder meer voor het maken van rubberen ballen. De oorspronkelijke latex werd daar zelfs gecombineerd met het sap van andere planten, zoals Ipomoea alba, voor betere eigenschappen.

De opkomst van latex in Europa

In 1736 bracht de Franse onderzoeker Charles Marie de La Condamine latex vanuit Zuid-Amerika naar Europa. Hij introduceerde het materiaal en speelde vermoedelijk een rol bij de naamgeving, afgeleid van het Latijnse woord voor ‘melkachtig’. Sindsdien begon de evolutie van latex naar het moderne rubber zoals we dat nu kennen.

Van natuurproduct tot industrieel materiaal

Hoewel natuurlijke latex van zichzelf al elastisch is, zijn de eigenschappen nog niet optimaal. Door vulkanisatie, een proces waarbij men latex verhit met zwavel, wordt het materiaal veel sterker en duurzamer. Hoe meer zwavel er wordt toegevoegd, hoe harder het rubber wordt.

Tegenwoordig wordt latex niet alleen uit bomen gehaald, maar ook synthetisch nagemaakt. Vooral voor medische toepassingen, zoals chirurgische handschoenen, gebruikt men liever synthetisch rubber zoals neopreen of synthetisch isopreen. Dat komt doordat natuurlijke latex allergieën kan veroorzaken: het bevat ruim 75 verschillende eiwitten die als allergenen kunnen werken.

Toepassingen van latex

In het verleden werd latex gebruikt voor allerlei rubberproducten: van luchtbanden en vlakgommen tot condooms en regenkleding. Ook latexverf is een bekende toepassing, hoewel moderne latexverven vaak synthetische bindmiddelen bevatten.

Een ander klassiek gebruik was in fietsbinnenbanden. Latexbinnenbanden boden lage rolweerstand en een hoge mate van lekbestendigheid. Toch zijn ze tegenwoordig minder populair. Natuurlijke latex is namelijk niet luchtdicht en veroudert sneller dan synthetische alternatieven.

Latex in de industrie

In de regio rond Antwerpen is onder andere het bedrijf Styron Netherlands BV in Terneuzen actief in de productie van latex. Zij produceren zowel natuurlijke als synthetische varianten, afhankelijk van de toepassing.

Synthetische latex en rubber worden steeds vaker gebruikt in plaats van natuurlijke latex, vooral vanwege de betere houdbaarheid, consistentie en allergievrije eigenschappen.

Latex is een bijzonder materiaal met een rijke geschiedenis. Wat begon als een natuurlijk product uit het regenwoud, groeide uit tot een essentieel bestanddeel van moderne industrieën. Toch is het belangrijk om rekening te houden met allergische reacties en de beperkte duurzaamheid van natuurlijke latex. Daarom kiest men tegenwoordig vaker voor synthetische varianten, die veiliger en duurzamer zijn.

oude tekst

Latex.

• latex is een dikke, melkwitte emulsie, het sap van de Braziliaanse rubberboom (Hevea brasiliensis), of van vergelijkbare planten zoals Castilla elastica;
• latex is ongevulkaniseerde natuurrubber, een vaste, maar nog flexibele substantie die uit dit sap van de rubberboom kan worden gemaakt, en vroeger de basis was van alle rubberproducten, zoals rubberen ballen, luchtbanden, de vlakgom, het condoom, handschoenen, kleding en latexverf;
• het woord latex wordt tegenwoordig meestal gebruikt om latexverf mee aan te duiden.

Natuurlijke latex wordt getapt door met een mes inkepingen te maken in de boomschors (onder een hoek van 30°) tot op het cambium. Aan het einde van de inkeping brengt men een gootje aan met daaronder een opvangbakje, meestal van aluminium, zodoende wordt de latex druppelsgewijs opgevangen en kan daarna door de tappers in emmers verzameld worden.

Latex uit de Castilla elastica, nabewerkt met sap van de Ipomoea alba, werd 3000 jaar geleden al gebruikt in Mexico, onder andere voor het maken van rubberen ballen.

De natuurrubber op basis van Hevea werd in 1736 uit Zuid-Amerika naar huis meegenomen door de Franse onderzoeker Charles Marie de La Condamine, waarna rubber tot een grootschalig toegepast en vervaardigd product evolueerde. Hij zou ook de naam latex hebben bedacht (Latijn voor melkachtig).

De bruikbaarheid van latex werd verhoogd door middel van chemische bewerkingen. Met name vulkanisatie, het verwarmen van natuurlijk rubber met zwavel, levert een stof op met veel betere eigenschappen. Hoe hoger het zwavelpercentage, des te harder wordt het rubber.

Natuurlijke latex is een suspensie van vele honderden natuurlijke polymeerdeeltjes (zowel rubber, een polymeer van isopreen, als eiwitten). Ten minste 75 van de eiwitten zijn allergenen; latex kan dus een (huid-)allergie veroorzaken. Voor medische toepassingen, bijvoorbeeld handschoenen voor chirurgie, wordt daarom synthetisch rubber gebruikt, gemaakt op basis van isopreen of het gelijkaardige neopreen. Een van de producenten van Latex in de regio Antwerpen is Styron Netherlands BV in Terneuzen.
Ook in andere toepassingen wordt tegenwoordig veel synthetisch vervaardigde rubber gebruikt.

Binnenbanden die lage rolweerstand geven en moeilijk te penetreren zijn werden vroeger veel van latex gemaakt.
Tegnwoordig wordt latex vanwege de nadelen (niet goed luchtdicht, verouderen) nog maar weinig gebruikt.